راهنمای جامع علمی و آموزشی
سورگوم شیرین با نام علمی Sorghum bicolor (L.) Moench گیاهی یکساله از تیره گندمیان (Poaceae) و زیرخانواده Panicoideae است. این گیاه بومی آفریقا (منطقه ساحل و اتیوپی) بوده و بیش از ۵۰۰۰ سال است که توسط انسان کشت میشود. امروزه سورگوم پنجمین غله مهم جهان پس از گندم، برنج، ذرت و جو محسوب میشود و در مناطق گرم و خشک جایگاه ویژهای دارد.
Sorghum bicolor
L. Moench, 1794۱.۵ تا ۳.۵ متر
در شرایط بهینه گلخانه۲۵-۳۵ درجه سانتیگراد
حداقل جوانهزنی: ۱۰°CC4
بازده نوری بالا، مقاوم به گرما۳۵۰-۴۵۰ mm
نصف ذرت علوفهای۳-۵ تن/هکتار
در کشت زراعیسورگوم دارای سیستم ریشهای افشان و عمیق است که تا عمق ۱.۵ متری خاک نفوذ میکند. ریشههای مویین فراوان، سطح جذب بالایی ایجاد میکنند. در سیستم آئروپونیک، ریشهها به صورت توده متراکم و سفیدرنگ رشد کرده و در مهپاش به خوبی توسعه مییابند.
ساقه توپر، استوانهای و گرهدار است. قطر ساقه بین ۱.۵ تا ۴ سانتیمتر متغیر است. در سورگوم شیرین، مغز ساقه آبدار و حاوی شیره قندی (بریکس ۱۲-۱۸٪) است. هر بوته معمولاً ۱ تا ۳ ساقه اصلی تولید میکند (پنجهزنی).
برگها نیامدار، متناوب و کشیده به طول ۳۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر و عرض ۳ تا ۸ سانتیمتر هستند. پهنک برگ صاف و حاشیه موجدار است. تعداد برگها بسته به رقم و طول دوره رشد از ۸ تا ۲۰ عدد متغیر است. برگها با لایهای از موم (کوتیکول ضخیم) پوشیده شدهاند که مقاومت به خشکی را افزایش میدهد.
گلآذین به صورت خوشه متراکم (Panicle) در انتهای ساقه قرار دارد. طول خوشه ۱۵ تا ۵۰ سانتیمتر است. دانهها گرد، بیضی یا تخممرغی شکل و به قطر ۳ تا ۶ میلیمتر هستند. وزن هزار دانه بین ۲۰ تا ۳۵ گرم است. رنگ دانه از سفید، زرد، قرمز تا قهوهای متغیر است. دانههای شیرین معمولاً قهوهای روشن یا کرم هستند.
سورگوم شیرین یک گیاه روزکوتاه اختیاری است، یعنی در روزهای بلند نیز به رشد رویشی ادامه میدهد (مزیت بزرگ برای تولید علوفه). در سیستم علوفه جوانهزده (۷ روزه)، فقط مراحل ۱ و ۲ انجام میشود.
| مرحله | روز پس از کاشت | ویژگی | ارتفاع بوته |
|---|---|---|---|
| جوانهزنی | ۱-۳ | ظهور ریشهچه و ساقهچه | ۰-۳ cm |
| پنجهزنی | ۱۵-۳۰ | تولید ساقههای فرعی | ۲۰-۶۰ cm |
| ساقهروی سریع | ۳۰-۶۰ | رشد طولی سریع (۵-۱۰ cm/day) | ۶۰-۲۵۰ cm |
| تشکیل خوشه | ۵۰-۷۰ | ظهور گلآذین | ۲۰۰-۳۰۰ cm |
| گلدهی | ۶۰-۸۰ | گردهافشانی | ۲۵۰-۳۵۰ cm |
| دانهبندی | ۸۰-۱۲۰ | پر شدن دانه (شیری تا خمیری) | ثابت |
| رسیدگی | ۱۱۰-۱۴۰ | خشک شدن دانه و ساقه | ثابت |
نمودار زیر سرعت رشد طولی سورگوم شیرین را در ۷۰ روز اول نشان میدهد. فاز ساقهروی سریع (۳۰-۶۰ روز) با رشد ۵ تا ۱۰ سانتیمتر در روز، چشمگیرترین مرحله است.
| ویژگی | سورگوم شیرین | ذرت علوفهای |
|---|---|---|
| نیاز آبی | ۳۵۰-۴۵۰ mm | ۵۰۰-۸۰۰ mm |
| تحمل خشکی | عالی | متوسط |
| ارتفاع بوته | تا ۳.۵ متر | تا ۲.۵ متر |
| پروتئین علوفه | ۱۲-۱۸٪ | ۸-۱۲٪ |
| قند ساقه (Brix) | ۱۲-۱۸٪ | ۴-۸٪ |
| پنجهزنی | بله (۲-۵ ساقه) | خیر (معمولاً تکساقه) |
| نسبت تبدیل (جوانه) | ۱:۶ تا ۱:۷.۵ | ۱:۴.۵ تا ۱:۵.۵ |
| مقاومت به آفات | بالا | متوسط |
ساقه آبدار با بریکس بالا. مناسب علوفه تازه و تولید شربت/اتانول.
دانه درشت، کوتاهقد. مصرف انسانی (آرد، خوراک دام و طیور).
پنجهزنی زیاد، برگ فراوان. برداشت کامل بوته برای سیلاژ.
خوشه بلند و فیبری. برای ساخت جارو و صنایع دستی.
سورگوم دیپلوئید (۲n=2x=20) با ژنوم حدود ۷۳۰ مگاباز است. تنوع ژنتیکی بالایی در این گونه وجود دارد که امکان اصلاح برای اهداف مختلف را فراهم کرده است.